Nowotwory

Wykrywanie nowotwor贸w

Jakkolwiek z roku na rok rozpoznawana jest coraz wi臋ksza liczba przypadk贸w raka sutka dzi臋ki wprowadzeniu program贸w przesiewowych, to nadal wi臋kszo艣膰 chorych trafia do lekarzy onkolog贸w z powodu objaw贸w klinicznych, najcz臋艣ciej pojawienia si臋 guzka piersi. Histologiczne potwierdzenie raka poci膮ga za sob膮 dalsze badania, maj膮ce na celu ocen臋 zaawansowania procesu. Nale偶膮 do nich: rutynowe badanie fizykalne oraz zdj臋cie radiologiczne klatki piersiowej, a tak偶e ocena wynik贸w bada艅 hematologicznych i biochemicznych.

Nowotw贸r – jak powstaje i czym r贸偶ni si臋 od raka.聽

Tradycyjna nazwa nowotw贸r u偶ywana jest zar贸wno na okre艣lenie nowotwor贸w 艂agodnych, jak i z艂o艣liwych. G艂贸wn膮 cech膮 wsp贸ln膮 艂膮cz膮c膮 te dwie grupy chor贸b, jest „nowotworzenie” tkanki, czyli tworzenie guza. Przez ca艂e 偶ycie zdrowe kom贸rki naszego cia艂a dziel膮 si臋, zast臋puj膮c stare obumar艂e kom贸rki. Proces ten jest 艣ci艣le kontrolowany. Z nowotworem mamy do czynienia dopiero wtedy, gdy kom贸rki zaczynaj膮 dzieli膰 si臋 w spos贸b niekontrolowany. Pierwotnie zdrowa kom贸rka nowotworowa przechodzi przemian臋 nowotworow膮, kiedy jej kod genetyczny zostaje zmieniony, czyli zmutowany i kom贸rka traci kontrol臋 nad podzia艂ami. U zdrowej osoby, sprawny uk艂ad immunologiczny wykrywa i niszczy zmutowane kom贸rki, zanim zaczn膮 si臋 one niepowstrzymanie dzieli膰. Czasem jednak, uk艂ad ten zawodzi, kom贸rki rakowe prze偶ywaj膮 i zaczynaj膮 si臋 namna偶a膰 Nie ka偶dy nowotw贸r jest nowotworem z艂o艣liwym i nie ka偶dy nowotw贸r z艂o艣liwy jest rakiem. Natomiast ka偶dy rak jest nowotworem z艂o艣liwym. W kwestii terminologicznej warto jeszcze doda膰, 偶e rak jest nowotworem z艂o艣liwym wywodz膮cym si臋 z tkanki nab艂onkowej. Nazwa przyj臋艂a si臋 z powodu podobie艅stwa zaawansowanego raka sutka do zwierz臋cia wodnego o tej nazwie. Rak jest najbardziej znan膮 postaci膮 nowotworu. Nic dziwnego skoro stanowi ponad 90% wszystkich nowotwor贸w z艂o艣liwych wyst臋puj膮cych w Polsce. Zbiorcza nazwa „nowotw贸r” obejmuje ponad 100 chor贸b, kt贸re dotycz膮 prawie ka偶dej cz臋艣ci cia艂a. Cech膮 nowotwor贸w 艂agodnych jest to, 偶e nie stanowi膮 zwykle zagro偶enia dla 偶ycia, poniewa偶 wzrastaj膮 powoli i nie daj膮 przerzut贸w. Leczy si臋 je stosunkowo 艂atwo. Natomiast nowotwory z艂o艣liwe rosn膮 szybko, maj膮 tendencj臋 do nawrot贸w i powoduj膮 powstawanie przerzut贸w drog膮 naczy艅 limfatycznych lub krwiono艣nych. W艂a艣nie ta ostatnia cecha stanowi podstawow膮 przyczyn臋 umieralno艣ci na raka. Sam pojedynczy guz mo偶na stosunkowo 艂atwo usun膮膰 chirurgicznie. Nie mo偶na jednak uczyni膰 tego z pozosta艂ymi guzami, kt贸re atakuj膮 wa偶ne dla 偶ycia organy.

Czynniki rakotw贸rcze

Odgrywaj膮 podstawow膮 rol臋 w powstawaniu nowotwor贸w. Dzielimy je na: chemiczne, fizyczne i biologiczne (wirusy).

Czynniki chemiczne – to rakotw贸rcze zwi膮zki chemiczne, kt贸re w odpowiednich warunkach mog膮 powodowa膰 rozw贸j nowotwor贸w z艂o艣liwych. Do zwi膮zk贸w chemicznych o udowodnionym dzia艂aniu rakotw贸rczym nale偶膮: w臋glowodory aromatyczne, arsen, azbest, sadza, smo艂y, oleje mineralne, py艂 drzewny i sk贸rzany itd. Czynnik rakotw贸rczy, aby m贸g艂 zadzia艂a膰 na dany narz膮d, musi mie膰 okre艣lon膮 posta膰 i dawk臋. Przyk艂adowo rakotw贸rczy azbest jest tylko wtedy rakotw贸rczy, gdy jest wdychany przez wiele lat oraz znajduje si臋 w okre艣lonym st臋偶eniu i formie (w艂贸kna ok. 5 um). Do uznanych czynnik贸w rakotw贸rczych nale偶y te偶 dym tytoniowy (zawiera ok. 4000 zwi膮zk贸w chemicznych – niez艂a fabryczka). Ocenia si臋, 偶e co 11 palacz zachoruje na raka p艂uc. Wiadomo, 偶e niekt贸re leki maj膮 dzia艂anie rakotw贸rcze. Tak偶e brak niekt贸rych witamin (min. witaminy C) zwi臋ksza ryzyko choroby. Podobnie spos贸b od偶ywiania ma wp艂yw na nasze przysz艂e dolegliwo艣ci. Wiadomo, 偶e u ludzi spo偶ywaj膮cych du偶o produkt贸w w臋dzonych (w臋glowodory aromatyczne), solonych (s贸l jest rakotw贸rcza) i silnie kwa艣nych, przy ma艂ym spo偶yciu 艣wie偶ych owoc贸w i jarzyn (witamina C) cz臋艣ciej wyst臋puje rak 偶o艂膮dka.

Czynniki fizyczne – to promieniowanie jonizuj膮ce (Roentgena, radu itp.) oraz nadfioletowe. Te rodzaje promieniowania wywo艂uj膮 uszkodzenia DNA.

Czynniki biologiczne – chodzi o onkogenne wirusy. Ich udzia艂 w rozwoju nowotwor贸w u zwierz膮t jest udowodniony. Nie ma natomiast bezpo艣rednich dowod贸w na udzia艂 wirus贸w w powstawaniu nowotwor贸w u ludzi. Podsumujmy: 80% nowotwor贸w powstaje w wyniku dzia艂ania zewn臋trznych czynnik贸w 艣rodowiskowych. Zachowania, przyzwyczajenia, u偶ywanie okre艣lonych substancji mog膮 zwi臋ksza膰 ryzyko rozwoju nowotworu, kt贸re ro艣nie niezale偶nie u ka偶dego wraz z wiekiem. Mo偶na odziedziczy膰 pewne predyspozycje, je艣li taki nowotw贸r wyst臋powa艂 wcze艣niej w rodzinie.

Dobra rada

Ka偶dy mo偶e sam zmniejszy膰 ryzyko zachorowania na raka, stosuj膮c si臋 do nast臋puj膮cych rozs膮dnych rad:

鈥 je艣膰 du偶o warzyw i owoc贸w, cho膰 s膮 drogie i cz臋sto niejadalne, szczeg贸lnie te 艂adnie wygl膮daj膮ce, kupowane w hipermarketach, nafaszerowane chemi膮 dla przed艂u偶enia ich trwa艂o艣ci

鈥 je艣膰 niewiele t艂uszcz贸w zwierz臋cych i czerwonego mi臋sa

鈥 uprawia膰 regularnie 膰wiczenia fizyczne

鈥 nie dopuszcza膰 do nadwagi

鈥 nie pali膰 tytoniu

鈥 nie pi膰 nadmiernych ilo艣ci alkoholu (ma艂e dawki s膮 nawet wskazane)

鈥 unika膰 s艂o艅ca w 艣rodku dnia

鈥 zaniecha膰 ryzykownych zachowa艅 seksualnych

鈥 eliminowa膰 czynniki kancerogenne obecne w miejscu pracy

Objawy, czyli siedem znak贸w ostrzegawczych Na wczesnym etapie rozwoju nowotw贸r rzadko daje jakiekolwiek objawy, dopiero z biegiem czasu ro艣nie na tyle, 偶e mo偶e zosta膰 wykryty. Je艣li proces ten nie zostanie zatrzymany mo偶e powodowa膰 b贸l, ucisk nerw贸w, przenika膰 do naczy艅 krwiono艣nych i powodowa膰 krwawienia, zaburza膰 funkcje narz膮d贸w, a nawet ca艂ych uk艂ad贸w. Warto wiedzie膰, 偶e wyst膮pienie cho膰by jednego z podanych poni偶ej znak贸w powinno sk艂oni膰 nas do natychmiastowej wizyty u lekarza :

1. wyst膮pienie nietypowego krwawienia lub wydzieliny z naturalnych otwor贸w cia艂a,

2. pojawienie si臋 guzka lub zgrubienia w sutku, czy w innych miejscach, np. na sk贸rze, wardze, j臋zyku,

3. zmiana kszta艂tu, wielko艣ci lub koloru brodawek sutkowych, znamion albo brodawek na sk贸rze,

4. utrzymywanie si臋 przez d艂u偶szy czas nie goj膮cych si臋 owrzodze艅 lub ran

5. utrzymuj膮ce si臋 zaburzenia oddawania stolca lub moczu,

6. d艂ugotrwa艂e zaburzenia trawienia, np. wzd臋cia, odbijania, uczucie ci臋偶ko艣ci w 偶o艂膮dku po jedzeniu lub trudno艣ci w po艂ykaniu,

7. utrzymuj膮ce si臋 bez wyra藕nej przyczyny chrypka lub kaszel.

Wykrywanie nowotwor贸w

Im wcze艣niej nowotw贸r zostaje rozpoznany i leczony tym wi臋ksze s膮 szanse na wyleczenie. Zasadnicz膮 rol臋 nale偶y przypisa膰 tu samemu pacjentowi. To ty masz najwi臋ksz膮 szans臋 na wykrycie pierwszych, niepokoj膮cych objaw贸w choroby. Niestety, wi臋kszo艣膰 nowotwor贸w jest zauwa偶ona dopiero, kiedy guz jest wyczuwalny lub rozwin膮 si臋 objawy rozwoju nowotworu. Rozpoznanie rozpoczyna si臋 rutynowym badaniem fizykalnym, zebraniem kompletnej historii choroby. Badania laboratoryjne krwi, moczu, stolca pozwalaj膮 odkry膰 zmiany wskazuj膮ce na mo偶liwo艣膰 rozwoju nowotworu. Kiedy podejrzewany jest guz, wykonywane s膮 badanie obrazowe takie jak: rentgen, tomografia komputerowa (CT), rezonans magnetyczny (MRI), badania ultrasonograficzne czy fiberoskopowe w celu lokalizacji i okre艣lenia rozmiar贸w danej zmiany. Dla potwierdzenia diagnozy nowotworu nale偶y wykona膰 biopsj臋, czyli wyci膮膰 chirurgicznie fragment tkanki podejrzanego guza, kt贸ra jest nast臋pnie studiowana pod mikroskopem. Je艣li diagnoza zostanie potwierdzona nale偶y wykona膰 dalsze testy, kt贸re dostarcz膮 dodatkowych informacji. Najwa偶niejsz膮 z nich jest, czy proces nowotworowy przeni贸s艂 si臋 ju偶 na inne narz膮dy. Je艣li diagnoza zosta艂a postawiona przez internist臋 lub je艣li symptomy utrzymuj膮 si臋 mimo zapewniania, 偶e nie s膮 one spowodowane przez nowotw贸r, powinna艣 skonsultowa膰 si臋 ze specjalist膮. Niezale偶nie od wszystkiego, przed poddaniem si臋 jakiejkolwiek terapii, jest bardzo wa偶ne, aby potwierdzi膰 rozpoznanie u lekarza 鈥 onkologa.

Czynniki ryzyka raka piersi

Wiedza o przyczynach raka piersi mo偶e znacznie zwi臋kszy膰 szans臋 unikni臋cia tej choroby przez podejmowanie odpowiednich decyzji. Nie wszyscy ludzie w jednakowy spos贸b s膮 zagro偶eni na zachorowanie na raka, w tym tak偶e na raka piersi. Na wi臋ksz膮 lub mniejsz膮 podatno艣膰 na t臋 chorob臋 ma wp艂yw wiele czynnik贸w ryzyka.

Wielko艣膰 ryzyka:聽

Rodzaj ryzyka:

1-2 razy wi臋ksze- miasto jako miejsce zamieszkania

– wczesny wiek pierwszej miesi膮czki,

– p贸藕ny wiek menopauzy

2-3 razy wi臋ksze- wysoki stan socjoekonomiczny,

– wiek pierwszego porodu po 30. r.偶.,

– oty艂o艣膰 30 i wi臋cej % powy偶ej normy,

– 艂agodne zmiany w sutku,

– nie zachodzenie w ci膮偶臋

3-4 razy wi臋ksze

– dwa raki sutka u najbli偶szych krewnych,

– napromieniowanie na okolic臋 sutka z innych powod贸w ni偶 nowotw贸r sutka

ponad 5 razy wi臋ksze- trzy raki sutka u najbli偶szych krewnych,

– rak drugiego sutka lub 2 raki sutka u krewnych pierwszego stopnia, kt贸re zachorowa艂y przed 50 r.偶

ponad 20 razy wi臋ksze- wiek powy偶ej 50. r.偶. w por贸wnaniu do wieku 35-39 lat

ponad 20 razy wi臋ksze- obecno艣膰 charakterystycznych mutacji BRCA-1

– rak drugiego sutka

Po艂o偶enie geograficzne

Rak piersi najcz臋艣ciej wyst臋puje w krajach zachodnich za艣 du偶o rzadziej w Azji i Afryce. Na raka piersi choruj膮 zwykle bia艂e kobiety 偶yj膮ce w dosy膰 ch艂odnym klimacie w krajach wysoko rozwini臋tych co jest uzale偶nione od wp艂ywu takich czynnik贸w jak rasa, klimat, spos贸b od偶ywiania, rodzaje przebytych chor贸b, kultura i styl 偶ycia, spos贸b planowania rodziny, wiek zaj艣cia w pierwsz膮 ci膮偶臋, liczba dzieci, popularno艣膰 karmienia piersi膮 itp. Kobiety rasy czarnej czy 偶贸艂tej choruj膮 rzadziej.

Wiek

Ryzyko zachorowania na raka piersi wzrasta wraz z wiekiem po 35r.偶. a najwi臋cej zachorowa艅 wyst臋puje pomi臋dzy 50 – 70 r.偶. Wraz z d艂ugo艣ci膮 偶ycia kobieta bardziej jest nara偶ona na wp艂yw r贸偶nych czynnik贸w ryzyka lub na jednoczesne „wyzwolenie” si臋 kilku czynnik贸w ryzyka choroby (rasa, klimat, dieta, styl 偶ycia, metody planowania rodziny, elementy kulturowe, itp.), kt贸re mog膮 wzmacnia膰 istniej膮ce predyspozycje genetyczne.

Czynniki genetyczne

Rak piersi uwarunkowany genetycznie stanowi do 10% wszystkich jego postaci i najcz臋艣ciej jest wynikiem mutacji gen贸w: BRCA1, BRCA2, p53, ATM. Im wi臋cej chorych jest w rodzinie i im bli偶szy stopie艅 pokrewie艅stwa z nimi, tym wi臋ksze ryzyko zachorowania na raka. Ryzyko wzrasta, gdy nowotwory te wyst臋puj膮 zar贸wno u matki i siostry, przed 35 r.偶. U kobiet, kt贸rych matki zachorowa艂y na obustronnego raka sutka ryzyko wyst膮pienia nowotworu wynosi 50 proc.

Promieniowanie jonizuj膮ce

Du偶e dawki promieniowania mog膮 by膰 przyczyn膮 rozwoju raka sutka np. u kobiet mieszkaj膮cych w Hiroszimie lub Nagasaki, kt贸re w czasie wybuchu bomb otrzyma艂y wysok膮 dawk臋 promieniowania nowotw贸r sutka rozwija si臋 znacznie cz臋艣ciej. R贸wnie偶 u kobit kt贸re otrzymywa艂y w przesz艂o艣ci du偶e dawki promieni rentgenowskich podczas wykonywania zdj臋膰 radiologicznych rak sutka rozwija si臋 znacznie cz臋艣ciej dlatego zaleca si臋 ochron臋 przed zb臋dnymi dawkami promieniowania radioaktywnego.

Aborcja i poronienia

Ryzyko zachorowania na raka piersi jest znacznie wy偶sze u kobiet, kt贸re podda艂y si臋 chocia偶 jeden raz zabiegowi przerwania ci膮偶y.

Karmienie piersi膮

karmienie piersi膮 chroni kobiet臋 przed rozwojem raka piersi, u kt贸rych ryzyko zachorowania na raka jest znacznie mniejsze. Nawet stosunkowo kr贸tki okres karmienia piersi膮 daje pewn膮 ochron臋. Specjali艣ci zalecaj膮 m艂odym mamom karmienie piersi膮, cho膰by przez kilka tygodni dla zmniejszenia ryzyka zachorowania w przysz艂o艣ci na raka piersi.

Alkohol

Nadmierne spo偶ycie alkoholu przez d艂u偶szy czas zwi臋ksza ryzyko rozwoju raka piersi w wyniku zaburzenia metabolizmu estrogen贸w w w膮trobie gdzie zar贸wno estrogeny jak i alkohol ulegaj膮 metabolizmowi. Przy nadmiernym spo偶yciu alkoholu w膮troba traci zdolno艣膰 metabolizowania estrogen贸w, prowadz膮c do podwy偶szenia poziomu tego hormonu we krwi co zwi臋ksza ryzyko zachorowania na raka sutka. Alkohol spo偶ywany z umiarem nie stanowi wi臋kszego ryzyka.

P艂e膰

Rak sutka u kobiet wyst臋puje stokrotnie cz臋艣ciej ni偶 u m臋偶czyzn.

Dieta

Podejrzewa si臋, 偶e jednym z czynnik贸w zwi臋kszaj膮cym ryzyko raka piersi mo偶e by膰 du偶a zawarto艣膰 t艂uszczu w po偶ywieniu. Inne koncepcje kieruj膮 si臋 raczej na zwi膮zek zachorowania na raka piersi z oty艂o艣ci膮, a nie udzia艂em t艂uszczu w diecie.

Oty艂o艣膰

Oty艂o艣膰 zwi臋ksza ryzyko rozwoju raka piersi. U os贸b takich trudniejsze jest wykrywanie zmian w piersiach a kom贸rki t艂uszczowe wytwarzaj膮c dodatkowe estrogeny zwi臋kszaj膮 expozycj臋 na te hormony. Wi臋ksze ryzyko wyst臋puje u kobiet w okresie menopauzalnym, gdy zmienia si臋 w ich organizmie rozk艂ad tkanki t艂uszczowej.

Czynniki hormonalne endogenne

Wi臋ksze ryzyko rozwoju raka sutka wyst臋puje:

鈥 u kobiet u kt贸rych, pierwsza miesi膮czka wyst膮pi艂a przed 12 r.偶

鈥 u kobiet u kt贸rych klimakterium wyst膮pi艂o powy偶ej 55 r.偶

鈥 u kobiet kt贸re nie rodzi艂y

鈥 u kobiet kt贸re urodzi艂y po raz pierwszy po 30 roku 偶ycia.

Czynniki hormonalne egzogenne

Hormonalne 艣rodki antykoncepcyjne – Uwa偶a si臋, 偶e doustne tabletki antykoncepcyjne (zawieraj膮ce g艂贸wnie estrogeny) je艣li w og贸le maj膮 jaki艣 zwi膮zek z rakiem piersi to by膰 mo偶e dzia艂aj膮 jako czynnik u艂atwiaj膮cy przyspieszaj膮cy rozw贸j choroby, kt贸ra ju偶 wyst膮pi艂a, ni偶 jako czynnik powoduj膮cy mutacje genetyczne i wywo艂uj膮cy chorob臋. Uwa偶a si臋, 偶e tabletki sk艂adaj膮ce si臋 tylko z progesteronu, i tzw. „minipigu艂ki” nie zwi臋kszaj膮 ryzyka wyst膮pienie raka piersi. Tabletki mog膮 nieznacznie zwi臋ksza膰 ryzyko choroby u kobiet genetycznie obci膮偶onych, lub u kobiet stosuj膮cych doustne 艣rodki antykoncepcyjne stosowa艂y przez co najmniej 8 lat do zaj艣cia w pierwsz膮 ci膮偶臋. Uwa偶a si臋, 偶e preparaty zawieraj膮ce jedynie progesteron nie wp艂ywaj膮 na ryzyko wyst膮pienia raka piersi natomiast preparaty zawieraj膮ce zar贸wno progesteron jak i estrogeny mog膮 mie膰 wp艂yw na powstanie tego nowotworu. Ryzyko wzrasta u kobiet przyjmuj膮cych 艣rodki hormonalne d艂u偶ej ni偶 8 lat. Hormonoterapia zast臋pcza – Stosowanie HTZ w okresie przekwitania zwi臋ksza ryzyko zachorowania na raka piersi o oko艂o 6% a przy okresie stosowania ponad 10lat ryzyko wzrasta do 30%. Ryzyko zachorowania na raka piersi dotyczy g艂贸wnie kobiet z grupy wysokiego ryzyka, np. obci膮偶onych genetycznie. Hormonalna terapia zast臋pcza chroni natomiast przed nowotworem p艂uc, jelita grubego, jajnik贸w oraz szyjki macicy (preparaty zawieraj膮ce wy艂膮cznie estrogeny zwi臋kszaj膮 ryzyko zachorowania na raka trzonu macicy) oraz chorob臋 niedokrwienn膮 serca.

Fragmenty publikacji lek. med. Bogdana Kowalczyka – medycyna og贸lna Klinika Medycyny Rodzinnej SPSK im W. Or艂owskiego w Warszawie

Mo偶liwo艣膰 komentowania jest wy艂膮czona.